As pinturas murais son auténticos testemuños da historia. As súas cores, materiais e técnicas permiten reconstruír coñecementos e prácticas artísticas doutras épocas, pero tamén as converten en obras especialmente sensibles á deterioración. Comprender como envellecen e como preservar a súa integridade segue sendo un dos grandes desafíos da conservación do patrimonio.
Nese contexto enmárcase a tese doutoral de Daniel Jiménez Desmond, investigador do grupo GESSMin de CINTECX, dirixida por José Santiago Pozo Antonio (Universidade de Vigo) e Anna Arizzi (Universidade de Granada). Baixo o título From fresco technique to restoration practice: stability of copper-based pigment and performance of nanosilica-based chromatic reintegration, o traballo combina historia da arte, ciencia de materiais e conservación do patrimonio para profundar no comportamento das pinturas murais e desenvolver novas ferramentas para a súa restauración.
Do laboratorio aos muros históricos: entender a deterioración para mellorar a restauración
Un dos principais achados da investigación está relacionado cos pigmentos de cobre, amplamente utilizados ao longo da historia polas súas tonalidades verdes e azuis. Aínda que forman parte dalgunhas das decoracións murais máis emblemáticas do patrimonio histórico, estes pigmentos poden sufrir co tempo un proceso de ennegrecimiento que transforma de xeito radical o aspecto orixinal das obras.
Ata o de agora, este fenómeno atribuírase principalmente á formación de tenorita (CuO), un óxido de cobre de cor escura. Con todo, os resultados obtidos por Jiménez Desmond revelan que o proceso é considerablemente máis complexo. O estudo demostra que na deterioración interveñen tamén outras fases de óxidos de cobre, especies de cobre reducido e factores vinculados ás propias características dos pigmentos, como a súa composición química, a súa procedencia ou a presenza de impurezas.
Este coñecemento permite explicar por que murais elaborados con pigmentos aparentemente similares poden presentar comportamentos moi distintos tras séculos de exposición a diferentes condicións ambientais. Ademais, proporciona información valiosa para identificar mellor as causas da deterioración e favorecer o deseño de intervencións de conservación máis eficaces.
Novas ferramentas para a conservación sostible do patrimonio
A investigación tamén revisa a imaxe tradicional da pintura ao fresco como unha técnica homoxénea e estandarizada. Os resultados poñen de manifesto a diversidade de materiais e procedementos empregados historicamente, unha realidade que axuda a comprender mellor tanto a riqueza destas manifestacións artísticas como os problemas específicos de conservación que presentan.
Xunto a estes avances no coñecemento dos materiais históricos, a tese explora novas solucións para a restauración do patrimonio. En concreto, avalía unha nova técnica de reintegración cromática destinada á conservación in situ de pinturas murais expostas á intemperie. A metodoloxía emprega nanosílice como aglutinante, un material que permite recuperar a lectura visual das obras respectando os principios de compatibilidade e mínima intervención que guían a conservación contemporánea.
Os ensaios realizados mostran que esta técnica presenta un comportamento prometedor e podería converterse nunha alternativa eficaz e sostible para a restauración de pinturas murais integradas en edificios históricos e monumentos.